भावना मगर,
अर्घाखाँची । अर्घाखाँचीको सन्धिखर्क नगरपालिका ३ की बालकुमारी राक्सेले जन्माउने र हुर्काउने क्रममा आफ्ना १ छोरा र ३ छोरी गुमाइन् । तर, त्यस समयमा उनले आफ्ना सन्तान गुमाउँदा आफ्नो भाग्यलाई मात्रै दोष दिइन् । स्वास्थ्यमा ख्याल नगर्दा सन्तान गुमाएको हेक्का नै पाइनन् । अहिले बल्ल ७० वर्षिया राक्सेले आफ्ना सन्तान रेखदेख र स्वास्थ्य परिक्षण अभावमा गुमाएको बुझेकी छन् । उनले भनिन, “उमेर नपुगी बिहे भयो तर बिहे गरेको २ वर्षमै बच्चा जन्माएँ, त्यो बच्चा बाचेन त्यसपछि केहि वर्षको अन्तरालमा बच्चाहरु जन्माए ति बच्चाहरु पनि बाचेनन् मैले भाग्यलाई दोष दिँदै बसेँ । उ बेला गाउँघरमा गर्भवती र सुत्केरी महिला र तिनका शिशुलाई उचित ज्ञान तथा स्वास्थ्य सम्बन्धी कुनै प्रकारको सचेतना थिएन । यसैले म पनि त्यस्तै भएं ।” पाका पुस्ताहरुले पनि त्यो समयमा उपचार गराउन स्वास्थ्य चौकी जानु भन्दा धामीझाक्री र झारफुकमा विश्वास गर्ने प्रचलन थियो । त्यही कारण सन्तान बिरामी हुदा धामीझाक्री गरेपनि बचाउन नसकेको राक्सेले बताइन् ।
तर अहिले तिनै वृद्ध राक्से आफ्ना छोरीबुहारी र गाउँका महिलाहरुलाई गर्भवती र सुत्केरी अवस्थामा पटक पटक स्वास्थ्यसंस्थामा उपचारका लागि जान सल्लाह दिन्छिन् । इच्छा विना गर्भ बसे सुरक्षित गर्भपतन गर्न सकिने बताउछिन् । गर्भवती अवस्थामा, सुत्केरी अवस्थामा महिलाहरुले खानुपर्ने पोषिला खाना र आरामका लागि पनि उनी सघाउछिन् । “हामी उबेला स्वास्थ्य जाँच गराउनु पर्छ भन्ने जानकारी नहँुदा समस्यामा परियो । अहिले सुबिधा छ । त्यसैले प्रजननसम्बन्धी जे समस्या परेपनि छोरीबुहारी र गाउँका महिलालाई स्वास्थ्यचौकीमा जान सल्लाह दिने गरेकी हुँ ” उनले भनिन् ।
बालकुमारी एउटा उदाहरण पात्र मात्र हुन्, यस्ता लाखौं महिलाहरु छन् जसले रुढीवादी सोंच र प्रजनन स्वास्थ्यका बारेमा ज्ञान नपाउँदा ज्यानको जोखिमसंगै बिभिन्न स्वास्थ्य समस्या झेले । तर अहिले भने बंदलिदो समयसंगै जिल्लाका धेरै महिला तथा किशोरीहरु यसतर्फ सचेत हुन थालेका छन् ।
अर्घाखाँची जिल्लामा पछिल्लो समय आईपास नेपालले बिभिन्न साझेदार संस्थासंग सहकार्य गरी सामुदायीक अगुवा बनाएर महिला तथा किशोरीहरुलाई परिवार नियोजन यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार र तथा सुरक्षित गर्भपतनका बारेमा सचेतना कार्यक्रम गरेको छ । यसले गर्दा महिलाहरुमा सकारात्मक प्रभाव परेको संस्थाका कार्यक्रम अधिकृत आदर्श अधिकारी बताउछन् । त्यसमध्येकी एक हुन्, सन्धिखर्क बस्दै आएकी सुबिना भाट ।
उनले बिहे भएपछि पनि पढाईलाई निरन्तरता दिईरहेकी छिन् । उनले अनिश्चित गर्भधारण नहोस भनेर आफुहरुको दम्पतीले परिवार नियोजनका साधनहरु प्रयोग गर्ने गरेको बताउँछिन्। यसले गर्दा अनिश्चित गर्भधारण नहुने र आफ्नो पढाईमा पनि असर नपर्नेमा आफु ढुक्क रहेको उनको भनाई छ । यता बरको रुख निवासी देवकला थापालाई गर्भवती भएको ५ महिनामा सहनै नसक्ने गरी पिडा भयो त्यसपछि उनी आफ्नो श्रिमानसंग चेकजाँच गराउन अस्पताल पुगिन्, अस्पतालमा डाँक्टरले गर्भको चेकजाँच गरेपछि उनको गर्भमा भएको बच्चा बिकलाङ्ग जन्मिने र यसले गर्दा आमा र बच्चाको स्वास्थ्यमा समस्या हुने भएकाले सुरक्षित गर्भपतनका बारेमा डाँक्टरले सुझाव दिएपछि उनले गर्भपतन गर्ने निर्णय गरिन् । यो बिषयमा श्रिमान पनि सहमत भएको देवकलाले बताईन् ।
छत्रदेवकी साधना भुसालले पनि यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र सुरक्षित गर्भपतनका बारेमा कानुनी मान्यता, महिलाहरुको स्वास्थ्य अवस्था, सुरक्षित गर्भपतन गराउन पाउने सुचिकृत स्वास्थ्य संस्थाहरुको बारेमा आईपास नेपालबाट जानकारी पाएपछि आफु खुसी भएको बताउँछिन् । महिलाहरुको प्रजनन स्वास्थ्य र सुरक्षित गर्भपतनका बिषयमा छलफल भएपछि यसका बारेमा खुलेरै कुरा गर्ने गरेको बताउँछिन् समाजसेवा तथा वातावरण संस्कृति संरक्षण समूह भुमिकास्थान हटियाकी अगुवा मनिसा श्रेष्ठ । बिशेष गरी ग्रामिण भेगका महिलाहरुको बुझाईले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन आएको उनि बताउछिन् । नेपालमा गर्भपतनले कानुनी मान्यता प्राप्त गरेको झन्डै २ दशक पुग्न लागेको छ । सुरक्षित गर्भपतन सेवामा सबैको पहुँच स्थापित गराउनका लागि नेपाल सरकार, आईपास नेपाल तथा अन्य सरोकारवाला निकायहरु कार्यरत रहेका छन् ।
यस्तै स्वास्थ्य कार्यालय अर्घाखाँचीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/२०७७ मा ६५३ र २०७७/२०७८ मा ६५७ जनाले सुरक्षित गर्भपतन गराएका छन् यस्तै गत वर्षमा मात्र ७२४ जनाले सुरक्षित गर्भपतन गराएका अर्घाखाँची अस्पतालका अहेब बिष्णा खड्का बताउछिन् । उनले असुरक्षित गर्भपतन गराउँदा महिलाको स्वास्थ्यमा पछिसम्म समस्या पर्ने भएकाले गर्भपतन गर्न परेमा सुरक्षित गर्भपनतका लागि सुचिकृत स्वास्थ्य संस्थामा जान चेतना प्रवाहका काम गरेको पनि बताउछिन् ।
यस्तै अर्घाखाँचीमा गत वर्ष ४८० जनाले प्रसुति सेवा लिएका भए पनि अझै पनि सबै महिला सुत्केरी हुन् स्वास्थ संस्थामा जादैनन् । गत वर्ष मात्र २९२ जना महिला घरमै सुत्केरी भएका थिए । सबै महिलालाई नियमित गर्भ जाँच र स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी बनाउन सके पनि प्रजनन् स्वास्थ्यमा धेरै सुधार आउने स्वास्थ्य कार्यालय अर्घाखाँचीका जनस्वास्थ्य निरिक्षक प्रमुख गणेशराज पौडेलले बताए ।
