नेपालको धार्मिक जीवनशैली विविध पर्व–उत्सव र परम्पराले भरिएको छ । प्रत्येक महिनामा कुनै न कुनै विशेष दिन, व्रत वा पर्व आउँछ जसले हाम्रो दैनन्दिन संस्कारलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछ । यी पर्वहरू केवल विधि–विधान पुरा गर्नका लागि मात्र होइन, सामाजिक, नैतिक र आध्यात्मिक चेतनालाई जीवित राख्ने माध्यम पनि हुन् । त्यस्ता पर्वहरूमध्ये भाद्र कृष्ण औँसी अर्थात् कुशे औँसी नेपाली जनजीवनमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण दिनका रूपमा मानिन्छ । यस दिनलाई पितृप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरको रूपमा समेत लिइन्छ, जहाँ जीवित पितालाई सम्मान गर्ने र दिवंगत पितृहरूको आत्मशान्तिको लागि तर्पण गर्ने परम्परा प्रचलित छ ।
कुशे औँसी भन्नाले कुशको धार्मिक महत्वलाई विशेष स्थान दिने दिन भन्ने बुझिन्छ । कुश कुनै साधारण वनस्पति होइन, यो वैदिक परम्परामा अत्यन्त पवित्र घाँसको रूपमा मानिन्छ। वेद, स्मृति र पुराणहरूमा कुशलाई नकारात्मक शक्तिलाई नष्ट गर्ने र आध्यात्मिक उर्जा प्रवाह गराउने वनस्पति भनेर चित्रण गरिएको छ । विष्णु भगवानलाई कुशासनमा विराजमान गराउने प्रचलन, यज्ञमा कुशको आसन राख्ने परम्परा र श्राद्धमा कुशको उपयोगले यसको महत्व अझ प्रष्ट हुन्छ । मनु स्मृतिमा स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ कि कुश विना कुनै पनि श्राद्ध वा यज्ञ पूर्ण हुँदैन। यसको अर्थ हो, कुशलाई धार्मिक संस्कारको आधारभूत साधनका रूपमा स्थापित गरिएको छ। यसकारण भाद्र कृष्ण औँसीमा घर–घरमा कुश भित्र्याउने परम्परा बसेको हो, जसलाई शुभता र शुद्धताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ ।
यस दिन बिहान सबेरै स्नान गरेर मन्त्रसहित कुश काट्ने चलन छ । कुश काट्दा त्यसलाई केवल घाँस जस्तो देखेर प्रयोग गरिँदैन, बरु विशेष मन्त्र उच्चारण गरेर, देवत्वको रूपमा आमन्त्रण गरेर ल्याइन्छ। त्यसपछि कुशलाई देवस्थानमा, तुलसीको मठमा वा घरको पूजास्थलमा राखिन्छ र वर्षभरि पूजा–अर्चना तथा विभिन्न संस्कारमा प्रयोग गरिन्छ। यसरी राखिएको कुशले सम्पूर्ण परिवारलाई संरक्षण गर्ने, घरमा पवित्रता कायम राख्ने र पितृको आशीर्वाद बस्ने विश्वास गरिएको छ ।
कुशे औँसीलाई समाजमा प्रचलित भाषामा प्रायः पिताको मुख हेर्ने दिन भनिन्छ । यस दिन सन्तानहरूले आफ्ना पितालाई सम्मानका साथ भेट्ने, मिठो–मनपर्ने परिकार अर्पण गर्ने र पिताबाट आशीर्वाद लिने प्रचलन छ । यसले पिताप्रति कृतज्ञता र आदर प्रकट गर्ने अवसर दिन्छ। पिताले परिवारलाई पाल्ने, शिक्षित–संस्कारवान् बनाउने र जीवनलाई सही बाटोमा डोऱ्याउने जिम्मेवारी वहन गर्ने हुँदा पिताको स्नेह र त्यागलाई सम्झने दिनका रूपमा कुशे औँसीलाई बुझ्न सकिन्छ। तर केवल जीवित पितालाई मात्र होइन, दिवंगत पितृहरूको पनि यस दिन स्मरण गरिन्छ। हिन्दू धर्मशास्त्रमा पितृलाई देवतासमान मानिएको छ, त्यसैले पितृप्रति श्रद्धा देखाउने र तिनीहरूको आत्मशान्तिका लागि श्राद्ध, तर्पण र दान गर्ने चलन छ ।
शास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा अमावस्याको दिन पितृ कार्य गर्न विशेष उपयुक्त मानिन्छ। अमावस्या भनेको चन्द्रमा अदृश्य हुने समय हो। हिन्दू ज्योतिष अनुसार चन्द्रमा र सूर्य एउटै राशिमा आइपुग्ने यो खगोलीय क्षण आत्मिक संसारसँगको सम्बन्ध नजिक हुने समय हो। त्यसैले अमावस्यामा श्राद्ध, तर्पण र दान गर्ने परम्परा बसेको छ। विशेषगरी भाद्र कृष्ण औँसीलाई अन्य अमावस्याभन्दा बढी महत्व दिइनुको कारण पितृ आत्माहरू यस दिन आफ्ना वंशजहरूको आह्वान सुन्ने र आशीर्वाद दिने विश्वास हो। गरुड पुराणमा पनि स्पष्ट भनिएको छ कि अमावस्यामा पितृ कार्य गर्नेले पुण्य प्राप्त गर्छ । यसैले कुशे औँसीलाई धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त पवित्र दिनका रूपमा लिइन्छ ।
कुशे औँसीको महत्व धार्मिक वा शास्त्रीय कारणले मात्र सीमित छैन, यो दिन सामाजिक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पनि गहिरो अर्थ बोकेको छ। पिताप्रति सम्मान र दिवंगत पितृहरूको स्मरणले सन्तानलाई आफ्नो मूल, आफ्नो वंश र आफ्नो जिम्मेवारी सम्झाउँछ। पिताको अनुशासन, परिश्रम र त्याग सम्झँदा सन्तानले जीवनमा आदर्श अंगिकार गर्ने प्रेरणा पाउँछ । परिवारमा आपसी सम्बन्ध मजबुत हुन्छ र पितासँग बिताएका क्षणहरूले जीवनमा सकारात्मक सोच ल्याउँछ। दिवंगत पितृहरूको श्राद्ध गर्दा तिनीहरूको स्मृति जीवित रहन्छ र त्यसले सन्तानलाई मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ। वास्तवमा, मृतकलाई सम्झनु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो शोकलाई आत्मसात गर्ने र मानसिक रुपमा सन्तुलित हुने एउटा प्रक्रिया पनि हो ।
पर्यावरणीय दृष्टिले हेर्दा पनि कुशे औँसी महत्वपूर्ण दिन हो । कुश हरियो घाँस हो, जुन प्रायः खोल्साकिनार, उर्वर जमिन वा खेतीयोग्य क्षेत्रमा पलाउँछ। यसलाई काटेर घरमा भित्र्याउने परम्पराले प्रकृतिप्रति सम्मान प्रकट गर्छ। हाम्रो धर्मशास्त्रले जस्तै प्रकृतिका सामान्य वस्तुलाई पनि पवित्र मानेको छ, त्यो वस्तु केवल उपयोगको साधन मात्र नभई देवत्वसँग सम्बन्धित हुन्छ। यसरी वातावरणलाई पूजनीय मान्ने संस्कृतिले हामीलाई प्राकृतिक सम्पदा संरक्षण गर्ने चेतना दिन्छ । कुशले केवल धार्मिक विधि सम्पन्न गर्ने साधन मात्र होइन, वातावरणसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई पनि प्रकट गर्छ ।
आजको व्यस्त जीवनशैलीमा परिवारबीच संवाद र भेटघाटका अवसर घटिरहेका छन् । पितासँग बस्ने, उहाँसँग कुराकानी गर्ने वा उहाँको योगदान सम्झने समय सन्तानसँग कम हुने गरेको छ । तर कुशे औँसी जस्ता पर्वहरूले त्यो खाडललाई कम गर्ने अवसर दिन्छन् । यस दिन सन्तानले पितासँग भेट्ने, आशीर्वाद लिने, स्नेह प्रकट गर्ने र दिवंगत पितृलाई सम्झने मौका पाउँछन् । यसरी पर्वले परिवारलाई नजिक ल्याउने काम गर्छ ।
कुशे औँसीको वास्तविक महत्व केवल एउटा दिनमा सीमित छैन । यसले जीवनको गहिरो सत्य—जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मको चक्रलाई सम्झाउने काम गर्छ । पितृप्रति श्रद्धा देखाउनु भनेको हाम्रो अतीतलाई सम्झनु हो, जसबाट हामी उत्पन्न भएका हौं । त्यो अतीतलाई स्मरण गरेर मात्र भविष्य उज्यालो बनाउन सकिन्छ । यस दिन पितृ आत्माको आशीर्वाद लिएर परिवारको कल्याणको कामना गरिन्छ, जसले हाम्रो समाजलाई नै मजबुत बनाउँछ ।
कुशे औँसी धार्मिक दृष्टिले पवित्र, शास्त्रीय दृष्टिले अनिवार्य, सामाजिक दृष्टिले उपयोगी र मनोवैज्ञानिक दृष्टिले आवश्यक पर्व हो । यस दिन कुशको पवित्रता, पितृ तर्पणको महत्व, पिताप्रतिको सम्मान र गोकर्णेश्वरको मेला—यी सबै कुरा हाम्रो जीवनलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन योगदान पुर्याउँछन् । कुशे औँसीले हामीलाई हाम्रो जरा, हाम्रो मूल र हाम्रो संस्कृतिसँग पुनः जोड्ने काम गर्छ ।
